czwartek, 14 marca 2013

Bluszcz - roślina w kulturze, sztuce, religii

bluszcz symbolika
Bluszcz pospolity (Hedera helix L.) to gatunek określany mianem wiecznie zielonego pnącza. Należy on do rodziny araliowatych (Araliaceae). Jest jedynym przedstawicielem tej rodziny w polskiej florze i jedynym z pnączy o liściach zimotrwałych. Można go spotkać w lasach całej Polski, gdzie podlega ochronie prawnej. Poza naturalnym zasięgiem obejmującym Europę i Azję Mniejszą, jest gatunkiem inwazyjnym.

Bluszcz pospolity uprawiany jest nie tylko jako roślina doniczkowa, ale także okrywowa, czy parkowa. Jeśli chodzi o uprawę gatunek ten jest mało wymagający, a jego walory podnosi duża liczba odmian uprawnych o różnorodnych kształtach i barwach liści, sposobach wzrostu i wymaganiach. Jako roślina wykorzystywany jest zarówno w lecznictwie jak i w kosmetyce.

Motyw bluszczu stanowi symbol w tradycjach wielu narodów. Od dawna jest obecny w wielu dziedzinach życia, takich jak: religia, sztuka, kultura i literatura. Jest przedstawiany jako symbol wierności i trwałości życia. W starożytności odgrywał ważną rolę w kulturach i kultach dotyczących plejady starożytnych bogów egipskich, greckich, czy rzymskich. Motyw bluszczu można odnaleźć więc w wielu źródłach, począwszy od mitologii i wielu kultów starożytnych. Odgrywa on ważną rolę, zarówno jako wzór na licznych ornamentach, jak i symbol o dość szerokim znaczeniu.

W starożytnym Egipcie bluszcz znany był pod nazwą „Drzewo Ozyrysa”, tym samym poświęcony był temu bogu.
W starożytnej Grecji motyw bluszczu występował w kultach wielu bogów. W mitologii greckiej Dionizos najczęściej przedstawiany był na malowidłach i w formie rzeźb z wieńcem bluszczu na głowie, ponieważ ponoć został on ocalony przez bluszcz w cudowny sposób. Stąd też pochodzi jego pseudonim: Kistostephanos, co oznacza zwieńczony bluszczem. W czasie świąt dionizyjskich liście bluszczu były przeżuwane przez biesiadników, po to by dodać im sił witalnych. Ekstrakt z tej rośliny dodawano do trunków jako afrodyzjak. 
Z omawianą rośliną związany był też Kissos – młodzieniec z orszaku Dionizosa, który został przemieniony w bluszcz, ten stał się jego uosobieniem, po tragicznej śmierci podczas jednego ze skoków.
Sam wieniec z bluszczu uważany był za atrybut muzy Talii. Wieńce z bluszczu symbolizowały wierność, dlatego wręczano je w Grecji nowożeńcom. 
Ponadto, zarys bluszczu był wytapiany na monetach tworzonych w Azji Mniejszej i na wyspie Naksos
W kulturze Rzymian bluszcz pełnił bardzo ważną funkcję w kulcie Bachusa, utożsamianego z greckim Dionizosem. Pnącze było atrybutem bóstw, których siły wiązały się z przyrodą. Ponadto wieńcem z bluszczu przyozdabiano głowy poetów.
Celtowie czcili bluszcz jako "Zielonego Męża" tzw. boga zimy. Spowodowane było to tym, iż bluszcz jest gatunkiem zimozielonym. Ozdabiano nim domostwa w czasie zimowych przesileń. Roślina ta sprawiała wrażenie nigdy nie zapadającej w stan spoczynku, a więc takiej która nie zamiera na zimę. Dlatego stała się symbolem nieśmiertelności. Symbolikę tą przejeła kultura rzymska, a później chrześcijaństwo.
symbolika bluszczu

Rola bluszczu, jaką motyw ten odgrywał w wierzeniach i zdobnictwie starożytnym znalazła odzwierciedlenie w dziełach artystycznych późniejszych epok, jakie odwoływały się do motywów klasycznych. Wieńce z bluszczu przedstawiane były na obrazach, arrasach i rzeźbach. Bluszcz można spotkać jako motyw na rysunku autorstwa Vincentego van Gogha pt. „Zakątek parku w zakładzie leczniczym Saint-Paul”.

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa bluszczem dekorowano domostwa i kościoły nawet w czasie świąt Bożego Narodzenia. Jednakże obyczaj ten został zakazany i nazwany minem pogańskiego. Jako symbol nieśmiertelności i duszy, która nie umiera, sadzony był od czasów starożytnych w miejscach pochówków i wciąż jest bardzo często obecny na cmentarzach, a nawet w obrębie samych grobów jako roślina ozdobna, cmentarna. Oplatający rośliny i rzeźby symbolizuje trwałą, wieczną pamięć o zmarłych. Bluszcz materializuje nieśmiertelność także na obrazach przedstawiających motyw marności, zwykle w postaci wieńca umieszczonego na czaszce.

Poza wyżej wymienionymi aspektami, bluszcz wg wierzeń kryje w sobie takie uczucia jak: miłość, przyjaźń, przywiązanie, troskę czy jej brak, tęsknotę, a także ambicję, niepamięć, smutek, wegetację, a nawet kobiecość. Jest żeńskim symbolem siły potrzebującej ochrony.

Bluszcz w przeszłości w formie pnącza wspinającego się po tyczce (w Anglii) lub pęku pędów (starożytny Rzym) był symbolem gospody, czy winiarni. Bluszcz gwarantował dobrą jakość serwowanych trunków ponieważ wierzono, że potrafi oddzielić wino od wody. Spowodowane to było tym, iż uchodził on za pnącze silniejsze od winorośli potrafiące je opleść i zadusić. W języku angielskim istnieje nawet przysłowie: Good wine needs no bush, w którym bush oznacza bluszcz. Zresztą bluszcz dodawany był i wciąż bywa przy produkcji piwa. Piwo bluszczowe weszło do tradycji wielu uczelni amerykańskich, jest tradycyjnie spożywane w dniu wstępowania do uczelni. Dawniej sadzono go tego dnia przy budynkach uniwersyteckich.

Motyw ten odnaleźć można również w sztuce secesyjnej, jako zamieszczany na obrazach (np. istotny w twórczości Alfonsa Marii Muchy, czeskiego grafika i malarza, który wsławił się jako osoba wyznaczająca bieg gatunku) i jako ozdobienia w meblach.

bluszcz symbol
W kulturze anglosaskiej bluszcz zyskał miano złego, zarówno z powodu swej inwazyjności, jak i przez podobieństwo nazwy zwyczajowej do silnie ekspansywnego i trującego i sumaka jadowitego (Rhus toxicodendron) –ang. poison ivy (poison = trujący, ivy = bluszcz). Mimo, że nazwa dotyczy innej rośliny, mało kto ma tego świadomość. Motyw dotyczący tej rośliny został wykorzystany do stworzenia fabuły dreszczowca, produkcji USA z 1992 r. pt. Trujący bluszcz (Poison Ivy). Bohaterka o pseudonimie Ivy doprowadza do rozbicia rodziny. Przezwisko głównej postaci nawiązuje do tatuażu (krzyż opleciony bluszczem) i toksyczności sumaka jadowitego. 
W serialu o Batmanie jedną z jego przeciwniczek jest kobieta zwana Trującym Bluszczem (ang. Poison Ivy), z wykształcenia biolog, Dr. Pamela Lilian Isley. Walczyła ona z głównym bohaterem komiksów za pomocą toksycznych substancji pochodzenia roślinnego, co nawiązywało do trującego sumaka jadowitego. Mimo to, jako postać komiksowa lub filmowa, również w tłumaczeniach polskojęzycznych utożsamiana jest jednoznacznie z bluszczem.


Uwaga! Referat został oddany jako zaliczenie przedmiotu. Kopiowanie zabronione pod groźbą kary za plagiat. 







Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Zapraszamy do komentowania, każdą uwagą warto się podzielić

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...